تاريخ ناپلئون اوّل ، صواعق النظام و رساله در فشنگ را به فارسى ترجمه كرد « 1 » . ميرزا عيسى خان گروسى از ديگر مترجمان پركار اين دوره است كه چندين سفرنامه خارجى را چون سفرنامهء شارل ژليه ، سفرنامهء سوماترا از مسيووت ، سفرنامهء شام دكتر لرت ( لرته ) و سفرنامه مونتگرو اثر شارل ايريارت را به فارسى ترجمه كرد . مترجم ديگرى به نام على مترجم به ترجمهء روزنامه‌ها و اخبار آن براى ناصر الدين شاه اقدام مىكند و ترجمه‌هايى از چند شمارهء روزنامهء سن پطرزبورغ ، روزنامه علمى ينگى دنيا و سفرنامه موزر از او موجود است . ميرزا محمّد طاهر نيز تعدادى از رمانهاى مشهور آن دوره چون سه تفنگدار و پس از بيست سال الكساندر دوما را ترجمه كرد « 2 » . پ ) سومين گروه از مترجمان عصر قاجار ، دانشيان و دانشمندانى بودند كه با زبانهاى اروپايى آن دوره آشنايى نداشتند امّا طبق سنّت ديرينه ، بيشتر به ترجمهء آثار عربى در زمينه‌هاى دين و فرهنگ اسلامى اهتمام ورزيدند . كسانى چون ميرزا عبد اللطيف طسوجى تبريزى مترجم كتاب الف ليلة و ليلة ، ميرزا حسين نائب الصدر صاحب ترجمهء الباب الحادى عشر ، آقا نجفى اصفهانى مترجم توحيد الصدوق و ثواب الاعمال ، شيخ حسن بن محمّد ولى ارومى مترجم كتاب الثالث عشر من البحار از جملهء آن مترجمان هستند كه فرهنگ مترجم را استمرار بخشيدند . ترجمه در اين دوره كمك بسيارى به ساده نويسى نثر فارسى كرد و در حقيقت زبان نيز به سادگى و خلوص گراييد ، بيان هر چه گرمتر و صميمىتر شد و از پيرايه‌هاى لفظى و هنرنماييهاى شاعران كه به نام فصاحت و بلاغت به كار مىرفت به مقدار زيادى كاسته شد . ترجمه‌هاى رمان از زبانهاى فرانسه ، انگليسى ، تركى و عربى در اين ميان نقش بسزايى داشت . على خان ناظم العلوم ، تلماك اثر فنلن را و سپس شاهزاده محمّد طاهر ميرزا اسكندرى چندين اثر از الكساندر دوما با عناوين : كنت دومونت كريستو ، سه تفنگدار ، لوئى چهاردهم و رمان لوميستر دوپارى اثر اوژن سو را از فرانسه به فارسى روان ترجمه كرد « 3 » . نهضت مشروطه در تحوّل و تغيير جامعه ايرانى سهمى كارآمد داشت و در بيشتر شؤون زندگى و انگاره‌هاى فرهنگى كشور تأثير گذاشت . بر اثر جريانهاى سياسى ، اقتصادى و اجتماعى عصر مشروطيت ذهن ايرانيان با مفاهيم و پديده‌هاى نوين جهان غرب بيشتر آشنا شد

--> ( 1 ) كيان فر ، جمشيد ، « ترجمه در عهد قاجار از آغاز تا دوره ناصر الدين شاه » نشر دانش ، س 10 ، ش 1 ، صص 28 - 23 . ( 2 ) سيد عبد اللّه انوار ، همان ، ص 108 . ( 3 ) يحيى آريان پور ، از صبا تا نيما . تهران : كتابهاى جيبى ، فرانكلين ، 1357 . ج 2 ص 237 .